
Ticarette elden ele dolaşan çeklerin arkasında çoğu zaman birkaç imza bulunur. Bir bayinin verdiği çek, tedarikçiye ödeme olarak geçer; tedarikçi onu kendi tedarikçisine verir. Bu zincirin her halkası bir çek ciro işlemidir ve çeki alan herkes, zincirdeki imzaların ne anlama geldiğini bilmek zorundadır.
Bu yazıda çekte cironun ne olduğunu, ciro türlerini, ciro eden kişinin hangi sorumluluğu üstlendiğini, cirolu çek alırken nelere bakılması gerektiğini ve sık yapılan hataları Türk Ticaret Kanunu'nun hükümleri üzerinden anlatıyoruz.
Çek Ciro Nedir?
Ciro, çekten doğan hakların çekin arkasına yazılan bir beyan ve imzayla başkasına devredilmesidir. Çeki devreden kişiye ciranta, çeki devralan kişiye hamil denir. Çekin ne olduğunu ve zorunlu unsurlarını sözlükteki Çek maddesinde bulabilirsiniz.
Türk Ticaret Kanunu'na göre açıkça "emre yazılı" kaydı taşıyan ya da bu kayıt olmadan belirli bir kişi lehine düzenlenen çek, ciro ve çekin teslimiyle devredilebilir. Çekte "emre yazılı değildir" ya da benzeri bir kayıt varsa, çek ciroyla değil ancak alacağın temliki yoluyla devredilebilir ve bu devir temlikin hukuki sonuçlarını doğurur.
Ciro yalnız bir devir işlemi değildir. Ciroyu imzalayan kişi, kural olarak çekin ödenmemesinden de sorumlu hale gelir.
Ciro Nasıl Geçerli Olur?
Kanun cironun biçimini belirler: ciro, çekin kendisine ya da çeke bağlanan ve "alonj" denen bir kâğıda yazılır ve ciranta tarafından imzalanır. Ciro, kayıtsız ve şartsız olmalıdır; ciroya bir şart bağlanmışsa bu şart yazılmamış sayılır. Çekteki tutarın yalnız bir kısmını devreden kısmi ciro ise geçersizdir.
Bu kurallar, çeki elinde tutan kişinin ciro zincirinden ne anlayacağını da belirler. Kanuna göre ciro edilebilir bir çeki elinde bulunduran kişi, hakkı birbirine bağlı ve kesintisiz cirolardan anlaşıldığı takdirde yetkili hamil sayılır. Üzeri çizilmiş cirolar yazılmamış hükmündedir.
Ciro Türleri
Tam Ciro
Tam ciroda ciranta, çeki kime devrettiğini ciro beyanında yazar ve imzalar. Zincirde kimden kime geçildiği açıkça görünür; hamilin yetkisini kanıtlaması kolaylaşır.
Beyaz Ciro
Kanuna göre ciroda lehine ciro yapılan kişinin gösterilmesi gerekmez; ciro yalnız cirantanın imzasından ibaret olabilir. Bu tür ciroya beyaz ciro denir ve çekin arkasına ya da alonja yazılması gerekir. Hamile yapılan ciro da beyaz ciro hükmündedir. Beyaz ciroyu başka bir ciro izlerse, bu son ciroyu imzalayan kişi çeki beyaz ciroyla edinmiş sayılır.
Beyaz ciro devri kolaylaştırır, ancak çekin kimin elinde olduğunu izlemeyi zorlaştırır. Çek kaybolduğunda ya da çalındığında kimin yetkili hamil olduğunu kanıtlamak güçleşebilir.
Tahsil Cirosu
Ciro "bedeli tahsil içindir", "vekâleten" ya da yalnız vekil etmeyi ifade eden bir kayıt taşıyorsa, hamil çekten doğan hakları kullanabilir; ancak çeki yalnız tahsil cirosuyla yeniden ciro edebilir. Bu ciro türü, çekin mülkiyetini değil tahsil yetkisini devreder. Çekini tahsil için bankasına veren işletmenin yaptığı ciro buna örnektir.
Ciranta Hangi Sorumluluğu Üstlenir?
Türk Ticaret Kanunu'na göre, aksi şart edilmedikçe ciranta çekin ödenmemesinden sorumludur. Yani bir müşterinizden aldığınız çeki tedarikçinize ciro ettiğinizde, çek karşılıksız çıkarsa tedarikçiniz size de başvurabilir. Ciranta, çekin yeniden ciro edilmesini yasaklayabilir; bu durumda çeki sonradan kendisine ciro edilen kişilere karşı sorumlu olmaz.
Zamanında ibraz edilen bir çekin ödenmediği protesto, bankanın çek üzerine yazdığı tarihli beyan ya da takas odasının beyanıyla belgelenirse, hamil cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir. Hamilin bu başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar.
Ciroda Zamanlama Neden Önemli?
Çek görüldüğünde ödenir ve kanunda belirli ibraz süreleri vardır: düzenlendiği yerde ödenecek çek on gün, başka bir yerde ödenecek çek bir ay içinde bankaya ibraz edilmelidir. Süreler, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
Ciro için kritik nokta şudur: protestodan, bankanın ödememe beyanından ya da ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro, artık bir ciro gibi değil yalnız alacağın temliki gibi sonuç doğurur. Süresi geçmiş bir çeki ciro yoluyla almak, ciro zincirinin sağladığı korumayı büyük ölçüde ortadan kaldırır.
Cirolu Çek Alırken Nelere Bakılmalı?
- Ciro Zinciri: Çekteki lehtardan size kadar gelen cirolar kesintisiz mi? Zincirde boşluk olması, yetkili hamil olduğunuzu kanıtlamayı zorlaştırır.
- Kayıtlar: Çekte "emre yazılı değildir" ya da ciro yasağı gibi bir kayıt var mı?
- İbraz Süresi: Düzenleme tarihine göre ibraz süresi hâlâ işliyor mu?
- Karekod: Kanuna göre çekte banka tarafından verilen seri numarası ve karekod bulunur. Karekod aracılığıyla çek hesabı sahibine ilişkin bazı bilgilere, örneğin son beş yılda karşılıksız işlemi gören çeklerin adet ve tutarına erişilebilir.
- Ciranta Kim? Çeki size ciro eden kişi, çek ödenmezse başvurabileceğiniz kişilerden biridir. Onun ödeme gücü de çekin değerinin bir parçasıdır.
Sık Yapılan Hatalar
En yaygın hata, çeki arkasına bakmadan almaktır. Ciro zincirindeki bir kopukluk ya da çizilmiş bir ciro, ileride hak arama sürecini zorlaştırabilir. İkinci hata, ciranta olarak üstlenilen sorumluluğu unutmaktır: elden çıkardığınız bir çek karşılıksız kaldığında, zincirin sonundaki kişi size de başvurabilir. Üçüncü hata, ciroyla aldığı çeki ibraz süresi içinde bankaya vermemektir; bu durumda başvurma hakları zayıflar.
Çeklerin hangi müşteriden geldiğini, kime ciro edildiğini ve vadesini ayrı bir listede tutmak, cari hesaplarla bağlantı kurulmadığında kolayca karışır. Karşılıksız çıkan bir çekin hangi cari hesaba yeniden borç yazılacağını bulmak bu yüzden zaman alır. Konuyla ilgili tanımlar sözlükteki Karşılıksız Çek ve Protesto maddelerindedir. Hukuki uyuşmazlık söz konusu olduğunda bir avukattan destek almak gerekir.
Tahsilat360 ile Çek Takibi
Tahsilat360'ın ücretli paketlerinde çek ve senetle yapılan tahsilatlar, ödemeyi yapan müşterinin cari hesabına kaydedilir; böylece kartla, havaleyle ya da çekle gelen bütün ödemeler aynı bakiyede görünür. Vade takibi ve gecikme listeleri de aynı panelde yer alır. Ayrıntılar Özellikler sayfasındadır.
Farklı vadeli çeklerin ortalama vadesini bulmak için ortalama vade hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Çeki ciro eden kişi sorumlu olur mu?
Evet. Türk Ticaret Kanunu'na göre aksi şart edilmedikçe ciranta, çekin ödenmemesinden sorumludur. Ciranta yeniden ciroyu yasaklarsa, çeki sonradan kendisine ciro edilen kişilere karşı sorumlu olmaz.
Beyaz ciro nedir?
Lehine ciro yapılan kişinin adının yazılmadığı, yalnız cirantanın imzasından oluşan cirodur. Çekin arkasına ya da alonja yazılması gerekir. Hamile yapılan ciro da beyaz ciro hükmündedir.
Vadesi geçmiş çek ciro edilebilir mi?
Kanuna göre protestodan, ödememe beyanından ya da ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro, yalnız alacağın temliki sonucunu doğurur. Yani ciroya bağlı korumalar bu durumda işlemez.
Çekin bir kısmı ciro edilebilir mi?
Hayır. Türk Ticaret Kanunu'na göre kısmi ciro geçersizdir; ciro, çekin tamamına ilişkin olmalıdır.
Bayi tahsilatı, B2B satış ve tahsilat süreçleri üzerine yazıyor.
